Hvalir

Hvalir skiptast í þrjá undirættbálka og eru skíðishvalir og tannhvalir núlifandi, en fornhvalir dóu alfarið út fyrir um 7 milljón árum síðan.

Skíðishvalir eru tannlausir en hafa í staðinn svokölluð skíði sem ganga niður úr efri gómi. Skíðin eru stinnar, þétt samliggjandi plötur úr hornkenndu húðefni. Þær klofna í trefjar og virka sem sía.

Skíðishvalir lifa mest á smáum krabbadýrum, svo sem ljósátu og rauðátu. Þeir lifa einnig töluvert á torfufiski, einkum á ýmsum sílistegundum og loðnu. Fæðuna sía skíðishvalir úr sjónum með því að synda með opið ginið þar til það er orðið fullt, en þá þrýsta þeir tungunni upp í góm og loka gininu. Við þetta þrýstist sjór út á milli skíðistrefjanna en bráðin situr eftir á skíðunum og er kyngt.

Skíðishvalir (undirættbálkur, Mysticeti)
Gráhvalaætt (Eschrichtiidae) – 1 tegund, sandlægja (Útdauð í Atlandshafi)
Reyðarhvalaætt (Balaenopteridae) – 5 tegundir við Ísland, hnúfubakur, steypireyður, langreyður, sandreyður og hrefna (hrafnreyður)
Sléttbakaætt (Balaenidae) – 2 tegundir við Ísland, norðhvalur (í útrýmingarhættu) og sléttbakur (í útrýmingarhættu).

Tannhvalir hafa tennur og eru þær mismargar og ólíkar að gerð eftir hvalategundum. Langflestir tannhvalir éta einkum fisk og smokkdýr, en nokkrar tegundir tannhvala eru kjötætur.

Tannhvalir (undirættbálkur, Odontoceti)
Búrhvalaætt (Physeteridae) – 1 tegund við Ísland, búrhvalur
Svínhvalaætt (Ziphiidae) – 4 tegundir við Ísland, andarnefja, gáshnallur, króksnjáldri og norðsnjáldri
Náhvalaætt (Monodontidae) – 2 tegundir við Ísland, mjaldur og náhvalur
Hnísuætt (Phocoenidae) – 1 tegund við Ísland, selhnísa
Höfrungaætt (Delphinidae) – 7 tegundir við Ísland, blettahnýðir, leifturhnýðir, léttir, stökkull, rákaskoppari, háhyrningur og grindhvalur


Fróðleikur um hvali

Alls eru þekktar 75-80 núlifandi tegundir af hvölum í heimshöfunum. Í hafinu við Ísland eru þekktar um 23 tegundir hvala og teljast 15 þeirra algengar. 

Flestar stóru hvalategundirnar dvelja við Ísland yfir sumarið við fæðuöflun en á veturna halda þeir sig á suðlægari hafsvæðum, allt undir miðbaug, þar sem þeir eignast afkvæmi sín. 

Hvalir eru spendýr sem aðlagast hafa lífi í sjó. Þeir þróuðust frá landspendýrum fyrir um 60 milljón árum síðan. Talið er að landforveri hvala hafi tilheyrt frumstæðum meiði hófdýra og að dýrið hafi líkst stórvöxnum úlfi og lifað ránlífi við vötn og sjávarstrendur. Af núlifandi hófdýrum eru flóðhestar taldir einna skildastir hvölum.

Elstu steingervingar af fornhvölum eru liðlega 50 milljón ára gamlir. Þeir hafa fundist í jarðlögum í Egyptalandi og Pakistan. Fornhvalir voru tenntir og sumir mjög stórir, allt að 22 m langir. Blómaskeið fornhvala stóð yfir í 15 milljón ár og því lauk fyrir um 25 milljón árum síðan, eða um svipað leyti og Ísland tók að myndast. 

Tannhvalir og skíðishvalir eru taldir afkomendur fornhvala og voru þegar komnir fram í sviðsljósið fyrir 40-45 milljón árum síðan. 

Flestir hvalir eru langlífar skepnur eins og jafnan á við önnur stór dýr og viðkoman er hæg. Hvalkýr ganga með eitt fóstur í 9-12 mánuði og fæða kálf sem er háður kúamjólk næstu 1-2 árin. Flestir skíðishvalir tímgast á liðlega tveggja ára fresti en tannhvalir eiga afkvæmi á 2-4 ára fresti. Kynþroska verða flestir hvalir 5-15 ára og fullum vexti er jafnan náð við 15-30 ára aldur. Vöxtur og kynþroskaaldur er mjög breytilegur milli hvalategunda, tegundastofna, hafsvæða og því hvernig árar í hafinu. 

Hvalir þurfa ekki á eins sterkum beinum að halda og landspendýr vegna þess hve eðlisléttir þeir eru í sjó. Hlutverk beina í hvölum er aðallega vöðvafesting, en ekki burður. Bein hvala eru því létt og frauðkennd og ólík beinum annarra spendýra. Hvalir hafa heldur ekki afturlimi eins og önnur spendýr og í nær alla hvali vantar mjaðmabein.